Wie bepaalt wat een mens waard is? Die vraag klinkt groot, maar we beantwoorden haar dagelijks in kleine dingen: de buurt waar iemand woont, het werk dat iemand doet, de kleding die iemand draagt. Status kan deuren openen. Zij kan ons ook beletten om elkaar werkelijk te zien.
In Suriname heeft die vraag een geschiedenis. De koloniale samenleving kende een harde rangorde, vastgelegd in bezit, arbeid en macht. De oorspronkelijke bewoners moesten hun plaats tegenover het koloniale gezag verdedigen. Tot slaaf gemaakte Afrikanen werkten onder dwang. Marrons bouwden na hun vlucht zelfstandige gemeenschappen op. Vrije mensen van kleur hadden een andere rechtspositie, maar daarmee nog geen gelijke toegang tot macht en aanzien. Deze ervaringen waren verschillend; ze passen niet netjes in één piramide.
De afschaffing van de slavernij op 1 juli 1863 maakte aan de ongelijkheid geen einde. In Suriname volgden tien jaren staatstoezicht waarin vrijverklaarde mensen tegen betaling verplicht bleven te werken. De voormalige eigenaren ontvingen van de Nederlandse staat 300 gulden per vrijgemaakte persoon. De mensen die jarenlang zonder vrijheid hadden geleefd, kregen geen vergoeding. Die verdeling vertelt veel over wiens verlies destijds telde.
Voor de plantages kwamen ook contractarbeiders naar Suriname. Vanaf 1873 arriveerden Hindostanen uit Brits-Indië; vanaf 1890 kwamen Javaanse arbeiders uit Nederlands-Indië. Ook hun arbeid en hun strijd voor een bestaan horen bij het verhaal van dit land. Geen enkele groep hoeft haar geschiedenis kleiner te maken opdat een andere groep gehoord wordt.
Wat zegt dat verleden over ons in 2026? Als we werkelijk samen uit de schaduw van ons verleden willen stappen, moeten we begrijpen hoe koloniale hiërarchieën destijds werden ingezet om ons te verdelen. Schoenen waren in de Surinaamse slavernijmaatschappij geen simpel kledingstuk, maar een zichtbare sociale grens. Vanaf 1769 was het slaafgemaakten verboden schoenen te dragen. Blootsvoets lopen werd daarmee een teken van hun onvrije status. Na de afschaffing van de slavernij in 1863 schaften veel vrijgemaakten schoenen aan of lieten die maken. Wat eerder verboden was, werd zo een zichtbaar teken van vrijheid.
Vandaag de dag hoeven we de historische verschillen tussen Inheemsen, Marrons, Afro-Surinamers, Hindostanen, Javanen en alle anderen niet uit te wissen om die vrijheid door te trekken. Juist wanneer we elkaars geschiedenis kennen en serieus nemen, kunnen we weigeren om mensen anno 2026 opnieuw op een ladder van status te plaatsen. Want een land wordt uiteindelijk niet vrijer doordat iedereen dezelfde schoenen draagt; het wordt pas écht vrij wanneer niemand eerst zijn schoenen, een achternaam of een afkomst hoeft te tonen om als volwaardig mens te worden behandeld.
Komen wij samen uit de schaduw?
Mangoenkarso Paul
