Een parlementaire democratie vereist niet alleen formele bevoegdheden, maar ook de feitelijke mogelijkheid om die uit te oefenen. Structurele en ongerechtvaardigde non-respons van de Regering op vragen van leden van De Nationale Assemblée (DNA) ondermijnt die mogelijkheid en raakt daarmee aan de kern van de constitutionele verantwoordingsrelatie tussen volksvertegenwoordiging en uitvoerende macht.
De constitutionele informatieplicht
Artikel 85, eerste lid, van de Surinaamse Grondwet bepaalt dat de Regering aan DNA de verlangde inlichtingen geeft, schriftelijk of mondeling. Het gaat om een constitutionele verplichting, niet om een vrijblijvende politieke gedragsnorm. Het Reglement van Orde voor De Nationale Assemblée (RvO) geeft daaraan procedurele vorm. Artikel 85 RvO regelt de interpellatie, waarbij een lid over een bepaald onderwerp inlichtingen van de Regering kan verlangen. Artikel 86 RvO ziet op het stellen van vragen zonder bijzonder verlof en bepaalt eveneens dat de Regering de verlangde inlichtingen verstrekt.
Het onderscheid is juridisch relevant. Artikel 85, eerste lid, van de Grondwet verankert de informatieplicht van de Regering jegens DNA; het RvO bepaalt vervolgens binnen welke parlementaire procedures deze bevoegdheid wordt uitgeoefend. Het vragenrecht is daarmee geen vrijblijvende correspondentie met bewindspersonen, maar een instrument waarmee de volksvertegenwoordiging haar controlerende en verantwoordende functie kan uitoefenen.
Verantwoording van President en Regering
Dit kader is rechtstreeks relevant wanneer, zoals DNA-lid Ameerani Jarbandhan publiekelijk heeft gesteld, meerdere vragen aan de Regering en de President onbeantwoord blijven. De staatsrechtelijke vraag is dan niet uitsluitend waarom een parlementariër geen antwoord ontvangt, maar of de uitvoerende macht haar constitutionele verantwoordingsplicht feitelijk kan beperken door parlementaire informatieverstrekking structureel achterwege te laten.
Artikel 90, eerste lid, van de Grondwet bepaalt dat de President Staatshoofd én Hoofd van de Regering is. Het tweede lid bepaalt dat de President verantwoording verschuldigd is aan DNA. Artikel 116, tweede lid, bepaalt dat de Regering verantwoording verschuldigd is aan DNA. Daarnaast bepaalt artikel 123, tweede lid, dat de Minister verantwoording verschuldigd is aan de President. Deze bepalingen moeten in hun onderlinge samenhang worden begrepen. Verantwoording veronderstelt immers dat de verantwoordelijke macht de noodzakelijke informatie verschaft om haar handelen te kunnen beoordelen.
Dit betekent niet dat de President persoonlijk iedere parlementaire vraag moet beantwoorden. De interne taakverdeling binnen de Regering blijft onverlet. Die taakverdeling kan echter niet worden aangegrepen om de constitutionele verantwoordingsrelatie tussen Regering en DNA feitelijk te frustreren.
Wanneer wordt non-respons staatsrechtelijk relevant?
Niet iedere vertraging of onbeantwoorde vraag vormt zonder meer een constitutionele tekortkoming. De Grondwet stelt geen algemene termijn voor beantwoording en onder omstandigheden kunnen wettelijke geheimhoudingsverplichtingen of andere zwaarwegende belangen informatieverstrekking beperken. Het relevante onderscheid ligt daarom tussen incidentele of gemotiveerde non-respons enerzijds en structurele, ongerechtvaardigde non-respons anderzijds.
Van dat laatste kan sprake zijn wanneer vragen herhaaldelijk niet binnen een redelijke termijn (“snel genoeg om het democratische proces niet te verlammen”; internationale state practice: drie tot maximaal zes weken) beantwoord worden, een patroon van niet-reageren ontstaat of zelfs niet wordt gemotiveerd waarom beantwoording achterwege blijft. Dan gaat het niet langer slechts om de behandeling van afzonderlijke vragen, maar om de vraag of de constitutioneel vereiste parlementaire verantwoording in de praktijk wordt uitgehold.
Daarmee raakt de kwestie ook aan artikel 1 van de Grondwet, waarin is bepaald dat de Republiek Suriname een democratische staat is, gegrond op de soevereiniteit van het volk. Volkssoevereiniteit krijgt immers institutionele betekenis doordat gekozen organen hun constitutionele bevoegdheden daadwerkelijk kunnen uitoefenen. Een parlement dat structureel de voor zijn taak noodzakelijke informatie wordt onthouden, kan zijn controlerende functie niet ten volle vervullen.
Rechtsgevolgen en correctiemechanismen
Het uitblijven van antwoorden maakt een Regering niet automatisch onwettig en leidt evenmin zonder meer tot strafrechtelijke of civielrechtelijke aansprakelijkheid. Uit artikel 85, eerste lid, van de Grondwet volgt bovendien niet zonder meer dat ieder individueel informatieverzoek als een subjectief recht bij de rechter kan worden afgedwongen. Dat betekent echter niet dat structurele non-respons juridisch zonder betekenis is.
Wanneer de Regering een constitutioneel verankerde informatieplicht structureel en zonder aanvaardbare rechtvaardiging niet nakomt, ontstaat een tekortkoming van constitutionele betekenis in de verhouding tussen DNA en de uitvoerende macht. De primaire correctiemechanismen liggen binnen het parlementaire stelsel. DNA kan opnieuw om verantwoording verzoeken, de kwestie agenderen, het interpellatierecht benutten en, indien aan de wettelijke voorwaarden is voldaan, het enquêterecht inzetten. Ook politieke instrumenten, waaronder moties, kunnen daarbij een rol spelen.
Naarmate het verzuim structureler, langduriger en ongerechtvaardigder wordt, kan het bovendien uitgroeien tot een politieke vertrouwenskwestie voor een bewindspersoon of de Regering als geheel. Uiteindelijk behoort ook de electorale beoordeling tot de mechanismen waarmee binnen een democratische rechtsstaat politieke verantwoordelijkheid wordt gedragen.
De constitutionele grens
De trias politica berust niet op een absolute scheiding van machten, maar op een stelsel van bevoegdheden, verantwoordelijkheden en onderlinge tegenwichten. Binnen dat stelsel kan de gecontroleerde macht niet eenzijdig bepalen of en wanneer de volksvertegenwoordiging de voor haar constitutionele taak noodzakelijke informatie ontvangt.
Daar ligt de institutionele betekenis van structurele non-respons. Een formeel bestaand vragenrecht verliest zijn effectiviteit wanneer daarop stelselmatig geen inhoudelijk antwoord volgt. De bevoegdheid blijft dan weliswaar juridisch bestaan, maar haar constitutionele werking wordt in de praktijk uitgehold.
De artikelen 85, eerste lid, 90, tweede lid, en 116, tweede lid, van de Grondwet, gelezen in samenhang met de artikelen 85 en 86 RvO, markeren een duidelijke constitutionele verantwoordingsstructuur. Zij betekenen niet dat iedere onbeantwoorde vraag een rechterlijk afdwingbare aanspraak oplevert. Wel brengen zij mee dat structurele en ongerechtvaardigde non-respons niet kan worden afgedaan als slechts een kwestie van parlementaire etiquette of bestuurlijke communicatie.
Conclusie
Zonder adequate parlementaire informatie is effectieve controle niet mogelijk; zonder effectieve controle verliest parlementaire verantwoording haar betekenis. De Regering mag haar interne taakverdeling bepalen, maar niet haar constitutionele informatieplicht jegens DNA in de praktijk uithollen.
De vraag of de Regering antwoordt, betreft daarom niet slechts politieke hoffelijkheid. Zij raakt aan de werking van de constitutionele verantwoordingsrelatie tussen Regering en DNA. Wanneer die relatie structureel wordt uitgehold, komt niet alleen de effectiviteit van het parlementaire vragenrecht onder druk te staan, maar ook de praktische werking van de Grondwet als stelsel van democratische macht en tegenmacht.
De inhoud en standpunten vallen onder verantwoordelijkheid van de auteur.
